Tekst Tetyana Goncharova, zastępczyni dyrektorki – kierowniczka działu informacji, wykorzystania dokumentów i działalności międzynarodowej Państwowego Archiwum Obwodu Kirovogradzkiego. Tlumaczenie: Natalia Latecka, specjalistka ds. digitalizacji i współpracy z zagranicznymi archiwami, kuratorka programu „Festung Archiv Ukraine” w Instytucie Pileckiego w Berlinie.
Цей текст також можна прочитати українською мовою: https://entanglements.hypotheses.org/2066
W samym centrum Ukrainy, w mieście Kropywnycki, już od stu lat działa Państwowe Archiwum Obwodu Kirowohradzkiego – skarbnica dokumentów, która przechowuje nie tylko świadectwa zmian społecznych i transformacji państwa, ale także pieczołowicie strzeże pamięć o pokoleniach, które żyły, pracowały i tworzyły na naszej ziemi.

Historia archiwistyki rozpoczęła się tutaj 17 listopada 1925 roku, kiedy to decyzją prezydium Zinowiewskiego Okręgowego Komitetu Wykonawczego utworzono okręgowe archiwum.
Od tego czasu Instytucja przeszła przez wiele etapów rozwoju: od uporządkowania pierwszych zbiorów do stworzenia potężnej bazy dokumentacyjnej dotyczącej politycznej, gospodarczej, społecznej i kulturalnej historii regionu.

W kronice jubileuszowej kolejną ważną datą jest 13 maja 1928 roku, kiedy to archiwum otrzymało nową siedzibę przy ulicy Słuckiej 10.
Do czerwca 1930 roku zgromadzono już 620 zespołów. W tym samym roku archiwum zostało przemianowane na Zinowiewski Miejski Zarząd Archiwów, a w 1932 roku – na Zinowiewskie Państwowe Archiwum Historyczne. W związku ze zmianą nazwy miasta na Kirowo w 1934 roku – nastąpiły zmiany również w nazwie archiwum, które zaczęło się nazywać Kirowskim Państwowym Archiwum Historycznym. Do tego czasu zgromadzono 1669 zbiorów dokumentacyjnych, a biblioteka zawierała 4415 książek i 23615 egzemplarzy gazet. Po utworzeniu w styczniu 1939 roku obwodu kirowohradzkiego, archiwum otrzymało nazwę – Kirowohradzkie Obwodowe Państwowe Archiwum Historyczne.

Kolejny trudny okres w działalności instytucji rozpoczął się 22 czerwca 1941 roku wraz z wybuchem wojny radziecko-niemieckiejjj. Pracownicy archiwum szybko zareagowali na wyzwania czasu. Już w lipcu 1941 roku, po podjęciu decyzji o ewakuacji dokumentów, część zbiorów została przewieziona do miasta Balaszowa w obwodzie saratowskim, a następnie do Szadrynska w obwodzie czelabińskim.
Podczas okupacji nazistowskie władze utworzyły na bazie archiwum regionalne i miejskie zarządy archiwalne. Czy dokumenty były tam bezpieczne? Niestety nie. W tym czasie okupacyjny chaos wpłynął nie tylko na przechowywanie dokumentów, ale także na stan aparatu ewidencyjno-informacyjnego. 9 stycznia 1944 roku, drugi dzień po wyzwoleniu centrum obwodu od hitlerowskich najeźdźców, archiwum wznowiło swoją działalność.
W latach powojennych rozpoczęła się aktywna odbudowa zasobów archiwalnych. Tworzono zbiory instytucji, przedsiębiorstw, organizacji społecznych oraz kolekcje osobiste wybitnych postaci. W 1958 roku instytucja otrzymała kolejną nazwę – Kirowohradzkie Archiwum Państwowe.
W związku ze wzrostem funkcji i zadań, w 1972 roku liczba pracowników została zwiększona do 21 osób, a ze względu na powiększenie zbiorów w 1975 roku rozpoczęto budowę nowego 9-piętrowego budynku. W 1980 roku instytucja otrzymała nazwę Państwowe Archiwum Obwodu Kirowohradzkiego. Budowa nowego budynku została ukończona w 1983 roku, a w 1984 roku pracowało w nim już 47 osób.
Wraz z ogłoszeniem niepodległości Ukrainy w 1991 roku rozpoczęto odtajnianie wielkiej liczby dokumentów z okresu sowieckiego, w szczególności materiałów dotyczących represji politycznych. W latach 1991-1995 odtajniono 82 zespoły, zawierające 6810 akt.


W 1991 roku pod zarząd Archiwum przekazano dokumenty Archiwum Partyjnego Komitetu Obwodowego KP Ukrainy w Kirowohradzie wraz z pomieszczeniami i bazą materialno-techniczną.W latach 1990-2000 stopniowo rozpoczęto digitalizację dokumentów i tworzenie elektronicznych baz danych.
Lata 2010-2020 można nazwać latami otwartości. W tym okresie Archiwum odważnie się modernizowało: rozszerzono dostęp do informacji archiwalnych online, utworzono stronę internetową instytucji, udostępniono wykazy osób represjonowanych. Instytucja uczestniczyła w ogólnokrajowych projektach „Rehabilitowani przez historię” i „Ukraiński martyrolog XX wieku”.

Po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji rosyjskiej na Ukrainę w 2022 roku archiwum aktywnie włączyło się w rejestrowanie dokumentacji zbrodni wojennych, sytuacji humanitarnej, pracy organów samorządu lokalnego w warunkach wojny. Utworzono kolekcję materiałów o heroicznym oporze Sił Zbrojnych Ukrainy i ludności, która jest stale uzupełniana.
Znaczenie archiwum rośnie w warunkach wojny. Dokumenty pomagają zachować pamięć narodu, kształtować świadomość historyczną, przeciwdziałać próbom przekręcania faktów i deprecjonowania tożsamości ukraińskiej.
Ponadto, począwszy od 2022 roku, Archiwum zintensyfikowało prace nad digitalizacją i publikacją na stronie internetowej dokumentów oraz opisów spraw do nich. Na dzień 1 czerwca 2025 r. jest to 19.301 jednostek archiwalnych, w tym – 16.151 j.a. dokumentacji administracyjnej, 620 j.a. z prywatnych kolekcji i 2 530 fotodokumentów.
Archiwum ściśle współpracuje z zagranicznymi partnerami: Instytutem Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego (Rzeczpospolita Polska), Archiwum Arolsen – Międzynarodowym Centrum Badań nad Prześladowaniami Nazistowskimi (Bad Arolsen, Republika Federalna Niemiec) oraz FamilySearch International (USA).
W 2024 roku Państwowe Archiwum Obwodu Kirowoogradzkiego stało się ósmym uczestnikiem projektu „Jedno okno dostępu do zasobów cyfrowych archiwów ukraińskich” (międzyarchiwalny portal wyszukiwania stworzony na platformie ARCHIUM), jako trzecie z regionalnych archiwów w Ukrainie.

Obecnie w archiwum przechowywanych jest ponad 1,5 mln j. a., w tym dokumentów z okresu do 1917 roku, okresu radzieckiego, dotyczących niepodległej Ukrainy, a także kolekcji prywatnych pisarzy, naukowców i działaczy kultury. Najstarszy dokument pochodzi z 1759 roku.
Obecnie Archiwum jest otwartą przestrzenią kulturalno-informacyjną, która aktywnie współpracuje ze społeczeństwem, naukowcami, nauczycielami, realizuje zasady przejrzystości, dostępności i prawdy historycznej. Jego historia to droga od niewielkiego ośrodka przechowywania dokumentów do współczesnej instytucji, która odgrywa ważną rolę w życiu regionu centralnej Ukrainy.
W listopadzie 2025 roku Państwowe Archiwum Obwodu Kirowohradzkiego obchodzi swoje 100-lecie. Ta rocznica to nie tylko okazja do wspomnienia przeszłości, ale także szansa na ponowne przemyślenie roli archiwów we współczesnym świecie. W dobie technologii cyfrowych i szybko zmieniających się informacji archiwum pozostaje niezawodnym wsparciem dla badania prawdy historycznej, rozwoju nauki i zachowania pamięci narodowej.Historia nie jest przechowywana gdzieś daleko – ona jest tuż obok.
Źródła:
- Państwowe Archiwum Obwodu Kirowohradzkiego, F.R-250, R-833, R-5069.
- https://dakiro.kr-admin.gov.ua
- https://www.facebook.com/dakiro.kr
***Disclaimer:
Poglądy i opinie wyrażone w postach na blogu należą wyłącznie do ich autorów i niekoniecznie odzwierciedlają stanowisko Entanglements. Polish and Ukrainian Studies Blog ani jego zespołu. Autorzy tekstów ponoszą pełną odpowiedzialność za dokładność przedstawionych w publikacjach faktów oraz poprawność cytatów.
OpenEdition suggests that you cite this post as follows:
entanglements (June 25, 2025). 100 lat skarbnicy pamięci: historia Państwowego Archiwum Obwodu Kirowohradzkiego. Entanglements. Retrieved March 16, 2026 from https://entanglements.hypotheses.org/2079
